Młyn w Traczyskach

W odległości około trzech kilometrów od Noska, w dolnym biegu Strugi Branica na Traczyskach, znajdują się zabudowania po innym młynie, konkurencyjnym w stosunku do młyna na Nosku. Obecnie młyn jest nieczynny, ale przed laty bywało, że  właścicielka tego młyna - pani Kaszewska - skarżyła się że brakuje jej wody do napędu koła wodnego, bo  pan Brzóskiewicz na Nosku spiętrzał bez potrzeby wodę na cofce przy swoim młynie. Podobno na złość konkurencji na Traczyskach. Ale kto to teraz wie jaka była prawda. Nieprawdaż...? ;-)

notka dot. wsi Traczyska - Słownik Geograficzny - stan z przed 1887 r.

Młyna na Traczyskach nie było jeszcze w końcu XIX wieku.
Zamieszczona powyżej notka ze Słownika Geograficznego, zawiera informacje o tym, że była to wieś, składająca się z sześciu domów, zamieszkałych przez 42 mieszkańców, położona na 140 morgach magdeburskich (ok. 35 ha), obok leśnictwa Dębowiec (Eichhorst). Wioska była obsługiwana przez parafię i stację pocztową w Radoszkach.

Młyn został zbudowany prawdopodobnie na przełomie XIX i XX wieku, bowiem jest już zaznaczony na mapie topograficznej z 1909 roku.

Znajduje to potwierdzenie w Księdze Adresowej z 1929 roku, gdzie podano informację, iż na obszarze dworskim Ruda, do którego przynależą Traczyska, znajduje się młyn D. Kaszewskiego.

zapis dot. Traczysk z Księgi Adresowej na 1929 r.

Ciekawostką jest informacja znaleziona na mapie z 1796 roku, gdzie jest zaznaczony młyn w Gutowie w miejscu, w którym obecnie znajduje się jezioro Gutowskie, powstałe w trakcie budowy drogi z Lidzbarka do Brodnicy, w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych XIX wieku.

Poniżej fragment tej mapy z zaznaczonym młynem.

sprostowanie i wyjaśnienie

Zacznę od wyjaśnienia: 

W poście z 3. kwietnia 2012 roku "Klonowskie firmy w 1929 r." zamieściłem informację, że "Księga Adresowa Polski z 1929 r." podała, iż Lidzbark liczył wtedy 4004 mieszkańców, i że miał więcej mieszkańców niż powiatowe Działdowo, w którym jakoby zamieszkiwało wtedy 3568 mieszkańców. Prawda jest jednak nieco inna. Te liczby wydawca Księgi Adresowej podał na podstawie spisu ludności z 30. września 1921 roku, czyli przeprowadzonego w ponad rok po przyznaniu pruskiego wówczas miasta Polsce. Zatem w osiem lat później nowych mieszkańców w polskim Działdowie było na pewno więcej...

A teraz sprostowanie:

"Gazeta Lecka" w 1889 roku podała:

Lidzbark, 30. kwietnia. Posiadacze ßlacheckiego Bryńska przedsięwzięli z Bryńska do Klonowa tramwajowe koley – koley, na którey konie ciągną – pobudować.

1. maja 2012 w poście "Klonowo do XIX w." napisałem, że właściciele obszaru dworskiego Bryńsk Szlachecki, posiadali na Bryńsku tartak parowy, który spłonął i został odbudowany w Klonowie obok stacji kolejowej... 

Wszystko wskazuje jednak, że na Szlacheckim Bryńsku nie było wówczas tartaku. Tartak w Klonowie powstał na terenach obszaru dworskiego, którego właścicielem był ówczesny skarb państwa pruskiego, czyli Król Pruski, a wąskotorową kolejkę końską (Pferdebahn) zbudowano w celu transportowania do klonowskiego tartaku, drewna z lasów królewskich w okolicach Szlacheckiego Bryńska.

Tartak został zbudowany prawdopodobnie w tym samym czasie, przez spółkę z udziałem właściciela obszaru dworskiego Wlewsk - Różyckiego.

"ferdebana" - odcinek śródleśny

odcinek "ferdebany" koło Klonowa na skrzyżowaniu z drogą do Noska

Nasi we władzach...

Przeglądając materiały, znalazłem w  numerze trzecim Pomorskiego Dziennika Wojewódzkiego z 1930 roku, ogłoszenie o wynikach wyborów samorządowych do Sejmiku Powiatowego w Brodnicy.

Przedwojenny sejmik powiatowy stanowił reprezentację przedstawicieli gmin wiejskich i miast należących do powiatu. Gminy i miasta wybierały po dwóch przedstawicieli z gminy. W wyborach przeprowadzonych w 1929 roku, z Gminy Lidzbark - Wieś, do Sejmiku brodnickiego, wybrano Bronisława Brzóskiewicza z Noska oraz Antoniego Zawadzkiego z Klonowa.

Sejmik był organem uchwałodawczym i kontrolnym, a jego ciałem wykonawczym był Wydział Powiatowy, w skład którego wchodzili starosta jako przewodniczący i 6 członków wybranych przez sejmik.  

  

P.s. Uzupełniając informację podaną w komentarzu Pana Romana Koeniga, o pożarze młyna na Nosku podaję, że wspominany pożar wybuchł latem 1953 roku, po uderzeniu pioruna.

SUPLEMENT - Na Strudze...

Poniżej fragment komentarza, który zamieścił pod poprzednim postem, pochodzący z Klonowa Pan Roman Koenig. 

W związku z tym, że nie wszyscy czytają komentarze, uznałem, iż trzeba ten fragment zamieścić w formie odrębnego posta, bo znakomicie uzupełnia  wiadomości o młynie.

"(...)W mojej dziecięcej pamięci utkwiła też wizyta w młynie, gdy przyjechałem furmanką (oczywiście nie ja powoziłem) w celu zmielenia zboża na mąkę. Czekało się, ale dla mnie to było niezapomniane przeżycie. Huk spadającej na młyńskie koło wody, szum maszyn, które uruchomiały żarna i sypiąca się do zawieszonych worków mąka – tego się nie zapomina nawet po 65 latach. Pamiętam też pożar młyna, bo słup dymu widać było w Klonowie, mimo, że młyn był w dole. Jechały straże pożarne, jakże inne niż obecnie.(...)"

Pan Roman Koenig obecnie zamieszkuje w Jastrowiu, gdzie jest znany między innymi z tego, że w miejscowych mediach, w formie felietonowej, mądrze komentuje wydarzenia, zjawiska i postawy. Po kliknięciu na tekst obok konterfektu Pana Romana, zostaniecie przeniesieni do świata Jego felietonów. Polecam.

Na Strudze Branica w Nosku...

Pozostałości po młynie....

Na zdjęciu pokazałem stan dzisiejszy pozostałości po kole wodnym na spiętrzeniu Strugi Branica w Nosku. A w przeszłości tętniła tam robota...
Na podstawie zgromadzonych informacji ustaliłem prawdopodobną historię tego miejsca:

- W listopadzie 1668 roku, "Sławetny" Wojciech Nosek obejmuje Młyn Dembowy pod Leźnem, ale nie wiadomo czy młyn na Nosku nadal funkcjonuje...

- Ale chyba podupadł, bo "mistrz papierniczy" niejaki Gottfrid Stumm, otrzymał w 1788 roku zgodę na uruchomienie w tym miejscu  tzw. młyna papierniczego, czyli papierni produkującej papier ze szmat pozyskiwanych w drodze zbiórki "w kraju i za granicą".

- Papiernia widnieje na mapie z 1796 roku; obok zaznaczony jest ok. jednohektarowy staw, powstały ze spiętrzenia wody na Strudze.

- 1850 r. - Papiernia prawdopodobnie zaprzestała działalności.

- W Słowniku Geograficznym (1868) zapisano, że Nosek jest osadą młyńską, a więc znowu uruchomiono tam młyn. 

- Młyn na pewno prosperował bardzo dobrze, bo na zdjęciu z 1905 r. widać okazały dworek młynarza, który był zamieszkiwany, po zaprzestaniu działalności młyna, przez kilka rodzin jeszcze w latach siedemdziesiątych minionego wieku.

- W Księdze Adresowej Polski z 1929 roku, jako właściciel młyna figuruje Bronisław Brzóskiewicz. Na marginesie podam, że Pan Brzóskiewicz był w latach trzydziestych, również wójtem gminy Lidzbark-Wieś i z tego tytułu mój Ojciec Zygmunt Lewandowski, fatygował się do Niego często, jako goniec zatrudniony w tym urzędzie, w celu podstemplowania dokumentów pieczęcią gminną, którą Wójt Brzóskiewicz nosił za cholewą ;-)

Młyn zaprzestał działalności w latach sześćdziesiątych XX wieku.

Nadanie "Młyna Dembowego" Wojciechowi i Annie Noskom (1668)

Zamieszczony poniżej obrazek nie jest oryginalnym dokumentem, a jedynie stylizowanym przeze mnie tekstem, przepisanym z aktu nadania, będącego w posiadaniu obecnego właściciela posesji pomłyńskiej w m. Dębowo (ok. 2 km za Gutowem, w kierunku na Leźno).

Jak wynika z aktu nadania, datowanego na 11. listopada (św. Marcin) 1668 r. "Sławetny Wojciech i Anna Noski i onych Succesorowie", za młyn i przynależne grunty, są obowiązani dostarczać corocznie Kapitule Chełmińskiej:

- 15 korcy żyta (ok. 800 litrów);

- 1 markę, czyli grzywnę, to jest ok. 180 gramów srebra - obecnie to ok. 100 PLN, ale wtedy jedną grzywnę kosztowała krowa lub dwie beczki miodu;

- 1 wieprza;

- a ponadto "tyle ile razy potrzeba będzie" uczestniczyć w karczowaniu lasów i wywózce drewna.

Obszar dworski BRYŃSK SZLACHECKI

W bazie danych, prowadzonej przez Jewish Records Poland na rok 1929, znajdują się poniższe informacje dotyczące obszaru dworskiego -  Bryńsk Szlachecki, stanowiącego własność Skarbu Państwa:
- mieszkańców - 694
- stacja kolejowa - Klonowo - oddalona o 8 km 
- poczta i telegraf - Górzno
- telefon - Lidzbark
- 1 kościół ewangelicki
- dwie cegielnie w obrębie Lidzbarka:
  jedna własność Wilhelma Blanka*), 
  druga  Spółki W. Mroziński
- dwa młyny:
  Nosek - właściciel B. Brzóskiewicz
  Nowy Zieluń - własność Spółki H. Kubaszka
- tartak parowy w Klonowie - własność Mroziński i Spółka
- krawiec F. Boemelburg w Nowym Zieluniu
- szewc St. Łukaszewski - Nowy Zieluń
- oraz

WYSZYNK TRUNKÓW czyli gospoda w Nowym Zieluniu - właścicielka  Anna Rucińska

*) po II Wojnie Światowej - w latach sześćdziesiątych - Wilhelm Blank uruchomił cegielnię na Nosku

SŁOWNIK GEOGRAFICZNY... Bryńsk Szlachecki

Jak to widać na załączonym do poprzedniego posta, zeskanowanym fragmencie Słownika, obszar dworski - Bryńsk Szlachecki obejmował w drugiej połowie XIX wieku, 3268 hektarów, położonych również w obrębach Lidzbarka, Klonowa, Noska i Nowego Zielunia... Przez Zieluń przebiegała granica między zaborami. Nowy Zieluń znajdował się w Prusach. Stary Zieluń leżał  już  na terenie zaboru rosyjskiego. Za kordonem granicznym...

 kartka pocztowa pochodzi ze zbioru F. Skibickiego

SŁOWNIK GEOGRAFICZNY... Bryńsk

  Dzisiaj rozpocznę przekazywanie informacji dotyczących grupy miejscowości noszących w nazwie słowo Bryńsk. Słownik Geograficzny z 1880 r. wymienia ich pięć: Bryńsk - Królewskie Leśnictwo, Bryńsk  Szlachecki, Czarny Bryńsk, Bryńsk - Fiałki i Bryńsk - Kolonia. 

Dla porządku dodam, że na Mapie  Schröttera z XVIII wieku, obszar na północnym brzegu Jezior Bryńskich jest  oznaczony jako "Brynskie Budy". Obecnie  wieś Fiałki straciła z nazwy Bryńsk, ale słowo Bryńsk dodano do oficjalnej nazwy ówczesnego "Ostrowa", które teraz nazywa się "Ostrowy Bryńsk".

W następnych postach podam informacje o poszczególnych "Bryńskach" wyszperane w Słowniku.

Dużo ciekawych informacji z innych źródeł o wsiach z Bryńskiem w nazwie, szczególnie dotyczących zagadnień społeczno - gospodarczych z początku XX wieku, zamieszczę w dalszej kolejności. Zapraszam więc do systematycznych odwiedzin. :-)

SŁOWNIK GEOGRAFICZNY... (Nosek - 1868 r.)

Zamieszczony powyżej zeskanowany wycinek, może być cokolwiek niezrozumiały, więc postanowiłem trochę "popracować". 

Poniżej podaję jego treść w "wersji uwspółcześnionej":

   

   Nosek, nazwa niemiecka - Nossek, osada młyńska, powiat brodnicki, stacja pocztowa, telegraficzna i kolejowa*) w Lidzbarku oddalonym o 7 kilometrów. Nosek jest przynależny do lidzbarskich parafii: katolickiej i protestanckiej. Dzieci uczęszczają do szkoły w Czarnym Bryńsku. 

Leży nad Bryńską strugą. Znajduje się tam 82,78 hektarów roli ornej i ogrodów, 15,43 ha łąk, 1,16 ha pastwisk, 5,28 ha lasu, 2,4 ha nieużytków i 0,79 ha wody (cofka przy młynie). Razem Nosek zajmował 108,14 hektarów. Właściciele uzyskiwali z gruntów czysty dochód w wysokości 265 marek niemieckich. W 1868 roku było na Nosku 16 budynków, 4 domy, a zamieszkiwało tam wówczas 57 mieszkańców, z czego 34 katolików i 23 ewangelików.

*) informacja dot. stacji kolejowej jest niezgodna ze stanem faktycznym, bo kolej rozpoczęto budować z Lidzbarka (Główny Dworzec) w stronę Klonowa-Noska dopiero w maju 1886 r., a pierwszy pociąg przyjechał do Lidzbarka w dniu 1. września 1887 roku z Brodnicy i jechał przez stację w Klonowie oddaloną od Noska o pół kilometra.

Słownik Geograficzny...(Klonowo)

Informacje zawarte w Słowniku najprawdopodobniej dotyczą okresu z przed wybudowania linii kolejowej (1887), ale po 1882 roku, kiedy cytowany w notce Wojciech Kętrzyński wydał swoje pomnikowe dzieło "O ludności polskiej w Prusiech, niegdyś krzyżackich"

Objaśnienia skrótów:
wś. - wieś
pow. - powiat 
mila - chodzi o tzw. milę austriacką, która mierzy 7585,937 metra
mr. - mórg (mórg pruski = 25,532 arów, m. polski = 55,9872 ara)
bud. - budynek
dm. - dom
kat. - katolik
ew. - ewangelik
Par. - parafia
wł. - włóka = ok. 18 ha
Ob. - obacz/zobacz

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i Innych Krajów Słowiańskich

Piętnaście tomów (XV tom w dwóch częściach) Słownika było wydawanych sukcesywnie w latach 1880 - 1902. 

Słownik zawiera informacje o miejscowościach na ziemiach polskich we wszystkich trzech zaborach. Z lektury poszczególnych zapisów wynika, że informacje były gromadzone na przestrzeni drugiej połowy XIX wieku, bowiem na przykład w opisach miejscowości w okolicy Klonowa, brakuje wzmianek o lokalizacji przystanków kolejowych. Przeglądając notki zawarte w tych szesnastu grubych, zawierających po około tysiącu stron księgach, nie sposób wyjść z podziwu dla tytanicznej pracy i zdolności organizacyjnych autorów tego dzieła, którego opracowania podjęli się bez dostępu do Wikipedii. ;-)

W kolejnych postach zamieszczę informacje o miejscowościach w naszej okolicy jakie znajdują się na kartach Słownika. Zacznę od Klonowa.

Migawka z Klubu w 1969 roku

W TV Olsztyn pokazano niedawno migawkę z uroczystości Dnia Kobiet. które zorganizowano w marcu 1969 roku. Hmm... Wszyscy na tym filmiku są teraz starsi o 46 lat... Ale niektórzy już odeszli...

Taki kudłaty dziewiętnastolatek, rozprawiający zajadle z sołtysem - panem Janem Grajewskim, to Stefek - mój młodszy brat... Zapraszam na film :))

Wspominki wywołane "Sprawozdaniem sanitarno-higjenicznym"

Do sprawozdania "higjenicznego" za rok szkolny 1934/35 dołączono odręczny szkic rozmieszczenia pomieszczeń w budynku szkolnym. Poniższy plan dotyczy tylko parteru. Budynek posiada również rozległy strych, gdzie obecnie znajdują się pomieszczenia mieszkalne.

Interesujące są proporcje powierzchni użytkowej przeznaczonej przez władze pruskie na potrzeby czterooddziałowej szkoły powszechnej (jedna klasa lekcyjna) i na potrzeby mieszkalne dla jednego nauczyciela... No cóż pruski urzędnik państwowy, jakim był wówczas nauczyciel,  miał wtedy lokal mieszkalny nieporównywalny z żadnym z mieszkańców Klonowa. No, może podobne mieszkania mieli wówczas tylko leśniczy i zawiadowca stacji - też urzędnicy państwa pruskiego.

Kiedy przed półwieczem byłem uczniem tej szkoły, to były tam dwie izby szkolne; pierwszoklasiści mieli lekcje w nowej klasie wygospodarowanej ze spiżarki, stanowiącej pierwotnie część mieszkania nauczyciela. W "dużej" klasie odbywały się lekcje w tzw. klasach łączonych: druga z trzecią i czwarta z piątą. Do szóstej i siódmej klasy dojeżdżaliśmy pociągiem do Lidzbarka. Za "moich" czasów kierownikiem szkoły była pani Julia Koenigowa, która miała do pomocy jedną nauczycielką.

Stulecie szkoły minęło niezauważone

Działdowski historyk - Pan Grzegorz Mrowiński,

budynek szkolny - sto lat później

 udostępnił mi informacje mówiące o tym, że szkoła została zbudowana przed pierwszą wojną światową - w 1912 roku. Wynika to ze "Sprawozdania sanitarno - higjenicznego" sporządzonego 21. czerwca 1935 roku przez ówczesnego  kierownika szkoły - Jana Paradowskiego.
Jednoklasowa - czterooddziałowa - Szkoła Powszechna w Klonowie, powiat działdowski - podlegała wtedy pod Inspektorat Szkolny Nowemiasto.
W roku szkolnym 1934/1935 uczęszczało 49 uczniów - 26 dziewczynek i 23 chłopców.

uzupełnienie do postu "Nazwa wsi"

U Wojciecha Kętrzyńskiego (" O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich" - Lwów, 1882 r.), znalazłem potwierdzenie, że nazwa Klonowo wywodzi się od nazwiska pierwszego lokatora wsi:

c.d. BrAnica

W uzupełnieniu poprzedniego posta (BrAnica nie BrYnica) dodatkowo zamieszczam fragment z dzieła Wojciecha Kętrzyńskiego "O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich", wydanego w 1882 roku we Lwowie. Załączony fragment pochodzi ze strony 20 i dotyczy przebiegu granic tzw. ziemi "saskiej" (sasińskiej).

BrAnica nie BrYnica !!

Jestem zirytowany zawsze wtedy kiedy słyszę, że naszą Strugę Branica, przezywają od jakiegoś czasu Brynicą. Ta fałszywa nazwa zakorzeniła się tak skutecznie, że weszła do języka folderów i wydawnictw publikowanych przez obydwa Parki Krajobrazowe: Welski i Górznieńsko-Lidzbarski. Zdaje się, że ten błąd popełnił jakiś urzędnik ówczesnego Województwa Ciechanowskiego, bo wtedy powstawały obydwa Parki.

Ciekawe, bo w oficjalnych dokumentach, na przykład w Zarządzeniach Ministra Leśnictwa z 21. kwietnia 1955 r. o powołaniu Rezerwatu "Jar Branicy" ( M.P. z 1955 r. Nr 40, poz. 396) i z 28. lipca 1962 r. Rezerwatu "Ostrowy nad Branicą" (M.P. z 1962 r. Nr 68, poz. 316), używana jest prawidłowa nazwa rzeczki "BRANICA". 

Na zamieszczonej poniżej pocztówce widać wyraźnie, że mająca swój rodowód w języku staropruskim nazwa "Branica" została także uszanowana przez język niemiecki. Napis w górnym rogu zdjęcia w tłumaczeniu na język polski brzmi: "Lidzbark, Prusy Zachodnie. Wejście do Doliny Branicy. (Młyn Nossek)".
Ale obawiam się, że moje protestowanie nic nie da. Będzie "wołaniem na puszczy". Branica zostanie Brynicą, niestety... :(

 

Zdjęcie z 1905 roku

W 1955 roku, równo pięćdziesiąt lat po zrobieniu tego zdjęcia przez lidzbarskiego fotografa A. Boeftel'a, przeprowadziliśmy się z wioski na tartak. Wówczas zapamiętany przeze mnie obraz stacji i tartaku był podobny. Może tylko klony przy drodze do stacji były większe... No i już wtedy stał piętrowy budynek z czerwonej cegły za torami. Najpierw zamieszkaliśmy w części domu przy tartaku (1.) a potem z powodu remontu mieszkaliśmy przez jakiś czas w budynku obok (2.). Po remoncie wróciliśmy do poprzedniego mieszkania skąd wyjechałem "w świat" w 1968 roku.

Objaśnienia:

1. budynek w którym mieszkałem

2. budynek mieszkalny

3. hala tartaczna

4. komin lokomobili napędzającej traki i generator prądu stałego

5. świetlica tartaczna

6. ustęp

7. budynek stacyjny

8. wóz na drewnianych kołach

9a. dziewczynka z pieskiem

9b. dwie dziewczynki

9c. dwaj chłopcy

10. klony przy drodze do stacji

11. latarnia oświetleniowa
12. piętrowy budynek na stacji

Powyższe zdjęcie można obejrzeć w powiększeniu w mojej galerii: "klonowo".

Po wyświetleniu tego zdjęcia w galerii Picasa można zdjęcie dodatkowo powiększyć klikając na ikonę lupki ze znaczkiem "+"

Zapiski ze średniowiecza cz. 2

W 1504 roku Kapituła Chełmińska 

przyznała Maciejowi Chmielowi cztery "wolne" łany i łąkę "nachem Dzielun"(?) na zasadach prawa chełmińskiego  oraz sprzedała mu barcie znajdujące się w Klonowie za dwadzieścia cztery grzywny (1. grzywna = ok. 180 gramów srebra; za 1. grzywnę można było kupić krowę). Ustalono też, że za każdą beczkę miodu, Maciej Chmiel ma otrzymywać dwie grzywny a za każdą nową barć dwa skojce (1. grzywna = 24 skojce).

Zapiski ze średniowiecza

W archiwach Diecezji Chełmińskiej znajdują się nieliczne zapiski dotyczące Klonowa.
Ostatnio wyszperałem informację o tym, że w wyniku wojny polsko-krzyżackiej w 1410 roku, Klonowo - wieś położona wówczas na obszarze Państwa Krzyżackiego, nad granicą z Polską - poniosła tak znaczące szkody wojenne, że "więcej niż w połowie opustoszała". 

fragment mapy Prus Hennenberga z 1595 r.

Sprawcami tych "szkód wojennych" były wojska Jagiełły, które w okolicach Lidzbarka przebywały od 9. lipca w drodze na pola grunwaldzkie, gdzie 15. lipca 1410 roku w sławnej bitwie rozgromiono wojska krzyżackie.  

NOSEK - PAPIERNIA

Nosek kojarzy się przede wszystkim z młynem wodnym. Niektórzy pamiętają jeszcze, że na Nosku była cegielnia, gdzie przez kilka lat, w połowie XX wieku wypalano cegły z gliny. 

Ale mało kto wie, że na Nosku nad strugą Branica przez blisko sto lat działała papiernia. 
O młynie papierniczym (Papiermühle) na Nosku dowiedziałem się z bardzo dokładnej mapy topograficznej, opracowywanej w latach 1796 - 1802 (vide post: Mapa z XVIII w.). 
Postanowiłem o tym "młynie" dowiedzieć się czegoś więcej. Po jakimś czasie udało mi się znaleźć w Internecie skan książki wydanej w 1900 roku opisującej dzieje powiatu brodnickiego, wówczas wchodzącego w skład Prowincji Prusy Zachodnie. 
Oto co tam znalazłem na temat papierni na Nosku:

W roku 1788 licencjonowany mistrz papierniczy Gottftrid Stumm otrzymał pozwolenie na uruchomienie papierni w Nossku nad Branicą oraz na zbiórkę szmat potrzebnych do produkcji papieru. 

Zbiórkę pozwolono mu prowadzić w kraju i za granicą pod warunkiem załatwienia formalności paszportowych dla zbieraczy szmat. 

Hans Plehn - "Z Dziejów Powiatu Strasburg (Brodnica) w Prusach Zachodnich", Królewiec, 1900 r.

Stumm otrzymał także, na sześć lat, bezpłatną zgodę władzy w Lidzbarku, na domowy wyrób piwa i napojów spirytusowych na własny użytek i potrzeby „swoich ludzi”. 

W pozwoleniu na uruchomienie papierni stwierdzono, że drewno konieczne do budowy papierni ma pochodzić z lasów królewskich a jej właściciel powinien wypłacić dwóm rolnikom, uprzednio gospodarującym na tych gruntach, „odpowiednie” odszkodowanie. 
Papiernia istniała jeszcze w 1850 roku.

KOLEJ - ZAKOŃCZENIE BUDOWY

Dokładnie po 485 dniach, czyli po jednym roku i czterech miesiącach, budowa linii kolejowej Brodnica - Lidzbark, została zakończona. 

Uroczyste otwarcie nastąpiło 1. września 1887 roku w Brodnicy. Zatem pierwszy oficjalny pociąg nadjechał do Klonowa od strony Brodnicy i zakończył bieg w Lidzbarku na Głównym Dworcu. 

Działdowianie musieli jeszcze poczekać na pierwszych pasażerów z Klonowa do 1. października 1887 roku, bowiem odcinek Lidzbark - Działdowo został otwarty miesiąc później.

Działdowski korespondent "Gazety Leckiej", informował o tym w ten sposób: 

Działdowo, 17. sierp. Kolei żelazney z Brodnicy do miasta naszego nie zdążą do pierwszego września zakończyć i stanie się to aż 1 października. Ale w Brodnicy do Lidzbarka będzie koley 1. września otworzona z wielką uroczystością.

Gazeta Lecka nr 34, 26 sierpnia 1887 r.

rozkład jazdy (późniejszy): Bydgoszcz - Kowalewo Pomorskie - Brodnica - Działdowo

BUDOWANIE KOLEI c.d.

     Postęp prac  był naprawdę imponujący:

     W sierpniu 1886 roku, lidzbarski korespondent „Gazety Leckiej” donosił:

(Lautenburg 14. lipca 1886 r.) Już pracują robotniki przy budowie kolei żelazney. Między miastem a fabryką maszyn usypali wysoką groblę, która widokowi na południe przeszkadza.

      Natomiast po pięciu miesiącach zbudowano już budynki na dzisiejszym Głównym Dworcu. 

      Nasz znajomy lidzbarski korespondent pisał: 

(Lautenburg, 26. października 1886 r.) Pierwszy budynek na dworcu nowey kolei żelaznej już zbudowany. A i dom gościnny też już gotowy i poświęcony.

  obrazek z przebudowy mostu kolejowego w 1905 roku

KOLEJ cz. 3 - Gazeta Lecka

Marcin Przegietka - współpracownik redakcji internetowego portalu Kuriera Kolejowego - udostępnił mi przed laty materiały, które odnalazł w rocznikach „Gazety Leckiej” podczas zbierania materiałów do swojego doktoratu. 

egzemplarz Gazety z 1889 roku

Gazeta była wydawana w Lecku czyli dzisiejszym Giżycku, wychodziła w piątki w latach 1875 - 1892. Była redagowana po polsku ale drukowano ją czcionką gotycką (tzw. szwabachą). Zamieszczano tam informacje o naważniejszych wydarzeniach w regionie, między innymi, na temat budowy linii kolejowej Działdowo- Brodnica.

W numerze 22 z dnia 29. maja 1886 roku, krespondent z Lidzbarka donosił: 

„Lautenburg - tuż pod miastem naszem poczęto 14 maja kopać na zbudowanie kolei żelaznej z tego mieysca do Działdowa i Jabłonowa”.

Zatem w poniedziałek minie 126. lat kiedy to spod Lidzbarka (obecnie Główny Dworzec) ruszyły dwie ekipy budowniczych kolei. Jedna w kierunku na Borek - Cibórz a druga w kierunku na Klonowo.

Podaję tą informację z lekkim wyprzedzeniem aby dać czas na przygotowanie się do obchodów tej rocznicy.

W następnych postach zamieszczę dalsze informacje wyszperane w Gazecie przez pana Marcina, któremu w tym miejscu serdecznie dziękuję.

SZKOŁA

Niewiele informacji udało mi się zgromadzić o budynku klonowskiej szkoły. 

Na mapie topograficznej z 1909 roku zaznaczono budynki szkół we Wlewsku, w Jamielniku a nawet na Czarnym Bryńsku, ale nie zaznaczono szkoły w Klonowie... Zapewne została zbudowana później.

fragment mapy z 1909 roku

A może ktoś wie coś na ten temat? Jeśli tak to proszę o wiadomość na klonowo@gmail.com wówczas będę mógł uzupełnić informację - podając oczywiście źródło.

W kopii roboczej, niewydanej pracy działdowskiego historyka Zbigniewa Mogilnickiego - zmarłego w 2009 roku -  pod tytułem "Zarys Dziejów Powiatu Działdowskiego" -  znalazłem poniższe informacje:

• W 1928 roku we wsi była szkoła jednoklasowa, do której uczęszczało 43 uczniów. 
• W roku szkolnym 1933/34 we wsi działała Publiczna Szkoła Powszechna, jedno-oddziałowa, uczyło się w niej 43 dzieci. 
• W roku szkolnym 1938/39 kierownikiem szkoły był Jan Paradowski. 
• W czasie II wojny światowej w Klonowie była niemiecka szkoła Volksschule. 
• W 1988 roku  szkoła była filią szkoły w Lidzbarku. Pracował w niej jeden nauczyciel a uczyło się tam 14 uczniów. 
• W 1999 roku samorząd Lidzbarka Welskiego podjął decyzję o likwidacji  szkoły  filialnej Klonowie. 

Natomiast w latach 1955 - 1960, to znaczy wtedy, kiedy ja pobierałem tam nauki, kierowniczką szkoły była pani Julia Koenig, a szkoła była pięcioklasowa. Dalszą naukę na poziomie szkoły podstawowej, klonowiacy kontynuowali w Lidzbarku, dojeżdżając tam pociągiem.

KLONOWO DO XIX w.

Wieś założono w 1379 roku. Kapituła Chełmińska nadała w gminie „Klonowczyk” 40 łanów (jeden łan = ok. 16,8 ha) sołtysowi i wieśniakom. Z każdego łana płacono rocznie jedną markę pruską i dwa kurczaki. Przywilej odnowiono w 1504 roku sołtysowi nazwiskiem Tretwo. W końcu XVI wieku sołtysami byli: Walenty Jagiełka, po nim Jakub z Grodziczna, wreszcie Jakub Bronikowski. W 1647 roku Klonowo należało do katolickiej parafii we Wlewsku. Po zajęciu Prus Królewskich przez Prusy w wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku, nowe władze szybko rozpoczęły przygotowania do przeprowadzenia na wcielonych terytoriach katastru kontrybucyjnego. Z polecenia Fryderyka II akcją tą kierował tajny radca Rembert Roden. Oszacowanie dochodów ludności stanowić miało podstawę do wprowadzenia na tych terenach pruskiego systemu podatkowego. W latach 1772/1773 nad tym zadaniem pracowały trzy komisje, w skład których wchodziło około 60 urzędników i 40 mierniczych. Efektem działań komisji był m. in. spis ludności wymieniający jednak tylko głowy rodzin, a nie wszystkie osoby zamieszkujące daną miejscowość. Z zachowanych dokumentów z tego spisu wynika, że zamieszkiwali wówczas w Klonowie:

Czaplenski Thomas, 
Dadaiski Simon, 
Falkiewicz Lukas, 
Kilianowsky Andres, 
Kilianowsky Nicolai, 
Krukowsky Frantz, 
Logothnowicz Woycek, 
Tomaszewsky Woycek, 
Trzeciak Krist, 
Zbizensky Josef. 

W 1781 roku - obok katolików - mieszkali tam także wyznawcy wyznania ewangelickiego, ponieważ Klonowo wchodziło w skład gminy ewangelickiej w Lidzbarku. W 1789 roku w Klonowie odnotowano 13 rodzin, natomiast w 1820 roku, była wioską królewską składającą się z 11 rodzin z 74 mieszkańcami. W 1882 roku Klonowo zajmowało obszar 716 mórg, było tam 99 budynków, w tym 33 domy. We wsi zamieszkiwało 138 katolików i 9 ewangelików. 
W 1887 roku oddano do użytku linię kolejową Brodnica – Działdowo. 
Po tej dacie należy umiejscowić powstanie tartaku, zlokalizowanego w bezpośredniej bliskości stacji kolejowej. Prawdopodobnie tartak w Klonowie został uruchomiony przez właścicieli Bryńska Szlacheckiego posiadających tam wówczas tartak parowy. 
Początkowo, w 1889 roku, wybudowali z Bryńska Szlacheckiego do stacji w Klonowie "tramwaj" czyli linię wąskotorową kolejki końskiej, która jest widoczna do dzisiaj w postaci leśnego traktu zwanego „ferdebana”.

 

"ferdebana"

KOLEJ cz. 2

Rząd Pruski  realizując ustawę z 1880 r. w sprawie budowy „drugorzędnych połączeń tranzytowych” zdecydował o budowie kolei pomiędzy Działdowem a Brodnicą.  

W związku z tym 3. listopada 1883 roku zwołano w Dzałdowie naradę inwestycyjną z udziałem:

• Radcy Rejencyjnego z Królewca - Arnoldta,
• Starosty Nidzickiego,
• dwóch radnych powiatu nidzickiego (Działdowo należało wówczas do powiatu nidzickiego),
• Radcy Rejencyjnego z Kwidzyna - Finka,
• Starosty Brodnickiego
• i dwóch radnych powiatu brodnickiego.

Podjęto wówczas decyzję o rozpoczęciu prac zwiazanych z zaprojektowaniem trasy wraz z infrastrykturą, taką jak dworce, przystanki, wiadukty itp. 

Tak wyglądał działdowski ratusz gdzie prawdopodobnie odbywała się narada. (ze zb. F. Skibickiego)

Zdecydowano także, że koszty budowy poniesie rząd natomiast pieniądze na wykup terenów, szacowane na 200 tysięcy grzywien, zapewnią samorządy powiatów nidzickiego i brodnickiego.

KOLEJ cz.1

"Biały Most"

 Linia kolejowa Działdowo - Brodnica powstała na mocy ustawy pruskiego parlamentu z  9 III 1880 r. o budowie drugorzędnych połączeń tranzytowych. 

Jej umiejscowienie zostało w dużej mierze podyktowane znaczeniem strategicznym i militarnym. Praktycznie cała jej trasa przebiega równolegle do ówczesnej granicy pomiędzy Prusami i Rosją czyli wzdłuż granicy zaboru pruskiego i rosyjskiego. 
W momencie ewentualnego ataku mogła być nie tylko drogą szybkiego przerzutu wojsk wzdłuż granicy ale i skuteczną linią obrony. 
Celom wojskowym było podporządkowane rozmieszczenie dróg i przepraw przez torowisko, szczególnie na odcinku Klonowo - Gutowo na wysokości Sarniej Góry i Traczysk. Na tym krótkim odcinku zbudowano aż dwa wiadukty: "Czarny Most" i istniejący do dziś "Biały Most"  oraz po obu stronach toru, sieć solidnych dróg leśnych z mijankami . 

Przyczółek zburzonego przez Armię Radziecką "Czarnego Mostu"

Kolej wybudowana została przez Pruskie Koleje Państwowe (Preussische Staatsbahnen). Cała trasa od Działdowa do Brodnicy liczy 56 kilometrów.

  

ZABYTKÓW OPISANIE cz. 2

Brudnopisy z badań prowadzonych w 1976 r. na zlecenie Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Zabytków w Ciechanowie.

Zakwalifikowano wówczas jako obiekty zabytkowe dwa budynki: Klonowo nr 15, którego właścicielem był wówczas Alojzy Malinowski i nr 24, którego właścicielem był wtedy Jan Grajewski.

Dzisiaj o zagrodzie, którą Grajewscy kupili od Stanisławskich w 1912 roku.

ZABYTKÓW OPISANIE cz. 1

Brudnopisy z badań prowadzonych w 1976 r. na zlecenie Wojewódzkiego Ośrodka Dokumentacji Zabytków w Ciechanowie.

Zakwalifikowano wówczas jako obiekty zabytkowe dwa budynki: Klonowo nr 15, którego właścicielem był wówczas Alojzy Malinowski i nr 24, którego właścicielem był wtedy Jan Grajewski.

Dzisiaj o zagrodzie Alojzego Malinowskiego.